Phân định Trách nhiệm Dân sự và Bảo hiểm Trách nhiệm Nghề nghiệp của Thẩm định viên về giá theo Luật Giá 2023

1. Đặt vấn đề và bối cảnh thực tiễn

Sự ra đời của Luật Giá số 16/2023/QH15 đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện thể chế pháp luật về quản lý giá tại Việt Nam, đặc biệt là hoạt động thẩm định giá. Luật Giá 2023 thay thế Luật Giá 2012, mang đến những quy định mới nhằm nâng cao chất lượng dịch vụ thẩm định giá, tăng cường trách nhiệm pháp lý của các chủ thể tham gia, và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan. Trong bối cảnh hoạt động thẩm định giá ngày càng đóng vai trò quan trọng trong các giao dịch kinh tế, đặc biệt là các giao dịch liên quan đến tài sản có giá trị lớn, việc làm rõ cơ chế phân định trách nhiệm dân sự và bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp cho thẩm định viên về giá là vô cùng cấp thiết. Các quy định trước đây còn bộc lộ những khoảng trống, dẫn đến khó khăn trong việc xác định trách nhiệm khi có sai sót, thiếu sót xảy ra, gây ảnh hưởng đến tính minh bạch và hiệu quả của thị trường.

2. Khung pháp lý và Chuẩn mực đối chiếu

Hoạt động thẩm định giá tại Việt Nam sẽ được điều chỉnh bởi hệ thống văn bản pháp luật sau đây khi Luật Giá 2023 có hiệu lực từ ngày 01/07/2024:

• Luật Giá số 16/2023/QH15 ngày 19/06/2023 (có hiệu lực từ 01/07/2024): Quy định các nguyên tắc cơ bản, quyền và nghĩa vụ, trách nhiệm pháp lý của các chủ thể trong hoạt động thẩm định giá.
• Nghị định số 78/2024/NĐ-CP ngày 01/07/2024: Quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Giá về thẩm định giá, làm rõ các quy trình, điều kiện hành nghề và trách nhiệm cụ thể.
• Thông tư số 30/2024/TT-BTC ngày 16/05/2024: Ban hành các Chuẩn mực thẩm định giá Việt Nam về Quy tắc đạo đức nghề nghiệp thẩm định giá, Phạm vi công việc thẩm định giá, Cơ sở giá trị thẩm định giá, Hồ sơ thẩm định giá, đặt nền móng cho việc thực hiện dịch vụ thẩm định giá chuyên nghiệp và có trách nhiệm.

Về mặt chuẩn mực quốc tế, các quy định của Việt Nam có sự đối chiếu với:

• International Valuation Standards (IVS 2024) của Hội đồng Chuẩn mực Thẩm định giá Quốc tế (IVSC): Nhấn mạnh tính độc lập, khách quan và trách nhiệm nghề nghiệp của thẩm định viên.
• RICS Valuation – Global Standards (Red Book Global Standards 2023/2024): Đề cao các yêu cầu về năng lực, đạo đức và trách nhiệm trong hoạt động thẩm định giá.

3. Phân tích các chế định pháp lý cốt lõi

3.1. Điều kiện hành nghề và cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dịch vụ thẩm định giá

Luật Giá 2023 và Nghị định 78/2024/NĐ-CP đã có những quy định cụ thể nhằm nâng cao tiêu chuẩn hành nghề:

• Thẩm định viên về giá: Phải đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn chuyên môn theo Điều 45 Luật Giá 2023 (có bằng đại học trở lên, có chứng chỉ đào tạo nghiệp vụ, đạt kỳ thi cấp Thẻ thẩm định viên về giá của Bộ Tài chính) và thực hiện đăng ký hành nghề theo Điều 46 Luật Giá 2023. Thẩm định viên phải tuân thủ nghiêm ngặt Chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp ban hành kèm theo Thông tư 30/2024/TT-BTC.
• Doanh nghiệp thẩm định giá: Phải đáp ứng đầy đủ điều kiện cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh theo Điều 49 Luật Giá 2023: Công ty cổ phần phải có ít nhất 05 Thẩm định viên về giá đăng ký hành nghề; Công ty TNHH/hợp danh phải có ít nhất 03 Thẩm định viên về giá; Tổng vốn góp của các TĐVVG phải đạt tối thiểu 50% vốn điều lệ; Người đại diện theo pháp luật bắt buộc là TĐVVG có thời gian thực tế hành nghề tối thiểu 36 tháng.

3.2. Cơ chế phân định trách nhiệm pháp lý

Luật Giá 2023 đã làm rõ hơn cơ chế phân định trách nhiệm, phân biệt rõ trách nhiệm của từng chủ thể:

• Trách nhiệm của Thẩm định viên về giá: Chịu trách nhiệm trước pháp luật, trước người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp thẩm định giá và khách hàng về tính độc lập, khách quan, trung thực của nội dung Báo cáo thẩm định giá và Chứng thư thẩm định giá do mình ký (Căn cứ Điều 47 và Điều 63 Luật Giá 2023). Khi có lỗi nghiệp vụ gây thiệt hại, Thẩm định viên có nghĩa vụ bồi hoàn cho doanh nghiệp theo quy định của pháp luật lao động.
• Trách nhiệm của Doanh nghiệp thẩm định giá: Chịu trách nhiệm trực tiếp trước pháp luật và khách hàng về kết quả thẩm định giá (Điều 52); có nghĩa vụ bồi thường toàn bộ thiệt hại cho khách hàng và bên liên quan do lỗi của doanh nghiệp hoặc lỗi của thẩm định viên hành nghề tại doanh nghiệp gây ra theo quy định tại Điều 63 Luật Giá 2023. Đồng thời, doanh nghiệp bắt buộc phải mua bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp hoặc trích lập quỹ dự phòng rủi ro nghề nghiệp theo Điều 56 Luật Giá 2023.

3.3. Bảng so sánh các điểm thay đổi cốt lõi giữa Luật Giá 2012 và Luật Giá 2023

4. Nghiên cứu tình huống pháp lý và Bài học thực tiễn

4.1. Tình huống pháp lý thực tế: Sai sót trong thẩm định giá tài sản thế chấp gây nợ xấu ngân hàng

Bối cảnh: Một ngân hàng thương mại (NHTM) đã cho Công ty A vay một khoản tín dụng lớn, sử dụng toàn bộ nhà xưởng và dây chuyền sản xuất của công ty làm tài sản thế chấp. Giá trị tài sản thế chấp được xác định dựa trên Chứng thư thẩm định giá do Doanh nghiệp Thẩm định giá B (ĐTVGB) phát hành. Chứng thư này được lập bởi Thẩm định viên về giá (TĐVVG) là ông C, người đại diện theo pháp luật của ĐTVGB.

Diễn biến: Sau một thời gian, do biến động thị trường và tình hình kinh doanh khó khăn, Công ty A không có khả năng trả nợ. Khi NHTM tiến hành xử lý tài sản thế chấp để thu hồi nợ, giá trị thực tế của nhà xưởng và dây chuyền sản xuất chỉ bằng 50% so với giá trị được ghi nhận trong Chứng thư thẩm định giá. Nguyên nhân được xác định là do TĐVVG C đã áp dụng sai phương pháp định giá, đánh giá quá cao giá trị của dây chuyền sản xuất đã lỗi thời và không xem xét đầy đủ các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng thanh khoản của tài sản trong điều kiện thị trường bất lợi.

Hậu quả: Khoản nợ của Công ty A trở thành nợ xấu, gây thiệt hại nghiêm trọng cho NHTM. NHTM khởi kiện yêu cầu ĐTVGB và TĐVVG C bồi thường thiệt hại.

4.2. Bảng phân tích tranh chấp / sai phạm

4.3. Bài học thực tiễn

Tình huống trên cho thấy tầm quan trọng của việc tuân thủ chặt chẽ các chuẩn mực thẩm định giá và quy định pháp luật. Sai sót trong quá trình thẩm định giá không chỉ gây thiệt hại tài chính cho khách hàng mà còn tiềm ẩn rủi ro pháp lý nghiêm trọng cho cả thẩm định viên và doanh nghiệp thẩm định giá. Luật Giá 2023 với các quy định rõ ràng hơn về trách nhiệm và việc bắt buộc mua bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp hoặc trích lập quỹ dự phòng rủi ro (Điều 56 Luật Giá 2023 & Nghị định 78/2024/NĐ-CP) là những công cụ pháp lý quan trọng để giảm thiểu rủi ro này.

5. Giải pháp phòng vệ rủi ro pháp lý và Khuyến nghị

5.1. Biện pháp kiểm soát rủi ro tuân thủ (Compliance)

• Đối với Doanh nghiệp thẩm định giá:
  • Xây dựng và thực thi quy trình kiểm soát chất lượng nội bộ chặt chẽ, bao gồm việc rà soát độc lập các báo cáo thẩm định giá quan trọng.
  • Thường xuyên đào tạo, bồi dưỡng nâng cao nghiệp vụ và đạo đức nghề nghiệp cho đội ngũ thẩm định viên.
  • Tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về duy trì điều kiện kinh doanh, đặc biệt là về số lượng và chất lượng thẩm định viên hành nghề.
  • Bắt buộc mua bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp hoặc trích lập Quỹ dự phòng rủi ro nghề nghiệp theo quy định tại Điều 56 Luật Giá 2023 và Điều 18, 19 Nghị định số 78/2024/NĐ-CP (mức trích lập tối thiểu 1% doanh thu dịch vụ thẩm định giá hàng năm; số dư tối đa bằng 10% vốn điều lệ) để sẵn sàng nguồn tài chính bồi thường khi có rủi ro nghề nghiệp.
• Đối với Thẩm định viên về giá:
  • Luôn đặt tính chuyên nghiệp, trung thực, khách quan và tuân thủ chuẩn mực lên hàng đầu.
  • Nâng cao kỹ năng thu thập, phân tích thông tin và áp dụng đúng các phương pháp thẩm định giá.
  • Hiểu rõ và tuân thủ các quy tắc đạo đức nghề nghiệp theo Thông tư 30/2024/TT-BTC.
• Đối với Khách hàng sử dụng dịch vụ thẩm định giá:
  • Lựa chọn các doanh nghiệp thẩm định giá có uy tín, có Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh còn hiệu lực.
  • Cung cấp đầy đủ, chính xác thông tin theo yêu cầu của thẩm định viên.
  • Hiểu rõ các giả định, hạn chế và phạm vi sử dụng của báo cáo thẩm định giá.

5.2. Các điều khoản miễn trừ trách nhiệm hợp pháp (Disclaimer Clauses) cần có trong Báo cáo thẩm định giá

Để phòng vệ rủi ro pháp lý, các báo cáo thẩm định giá cần bao gồm các điều khoản miễn trừ trách nhiệm rõ ràng, phù hợp với quy định của pháp luật và chuẩn mực thẩm định giá:

• Phạm vi sử dụng Báo cáo: Quy định rõ báo cáo chỉ được sử dụng cho mục đích đã thỏa thuận và không chịu trách nhiệm nếu được sử dụng cho mục đích khác. (Tham chiếu: Các quy định về phạm vi công việc thẩm định giá tại Thông tư 30/2024/TT-BTC).
• Giả định và Hạn chế: Nêu rõ các giả định quan trọng (ví dụ: tình trạng thị trường ổn định, tài sản không có tranh chấp) và các hạn chế trong quá trình thu thập thông tin hoặc tiếp cận tài sản. (Tham chiếu: Các quy định về hồ sơ thẩm định giá và thu thập thông tin tại Thông tư số 30/2024/TT-BTC và Thông tư số 31/2024/TT-BTC).
• Thông tin do Bên yêu cầu cung cấp: Miễn trừ trách nhiệm đối với sai sót trong thông tin do khách hàng cung cấp, trừ khi thẩm định viên có lý do để nghi ngờ.
• Thay đổi điều kiện thị trường: Miễn trừ trách nhiệm đối với những thay đổi bất lợi của thị trường sau ngày thẩm định giá.

Tài liệu tham khảo

• Luật số 16/2023/QH15 ngày 19/06/2023 về Giá.
• Nghị định số 78/2024/NĐ-CP ngày 01/07/2024 quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Giá về thẩm định giá.
• Thông tư số 30/2024/TT-BTC ngày 16/05/2024 của Bộ Tài chính ban hành Chuẩn mực thẩm định giá Việt Nam.
• Thông tư số 31/2024/TT-BTC ngày 16/05/2024 của Bộ Tài chính ban hành Chuẩn mực thẩm định giá Việt Nam.
• Thông tư số 32/2024/TT-BTC ngày 16/05/2024 của Bộ Tài chính ban hành Chuẩn mực thẩm định giá Việt Nam.
• Thông tư số 42/2024/TT-BTC ngày 20/06/2024 của Bộ Tài chính ban hành Chuẩn mực thẩm định giá Việt Nam về Thẩm định giá bất động sản.